Podczas największych upałów zużycie wody w Tarnowie i okolicznych gminach wzrasta nawet o 80 procent. Wysokie temperatury oznaczają jednak nie tylko większe zapotrzebowanie mieszkańców, ale także cieplejszą wodę w Dunajcu, szybszy rozwój mikroorganizmów i konieczność dodatkowego zabezpieczania sieci. Tarnowskie Wodociągi zapewniają, że region ma obecnie wystarczające zasoby, rezerwy oraz system wzajemnej pomocy między gminami. Tadeusz Rzepecki, członek zarządu spółki, pokazuje przy tym, że o bezpieczeństwo wodne można dbać także we własnym domu.
Polska należy do krajów europejskich mających stosunkowo niewielkie zasoby wodne. Nie oznacza to jednak, że w każdym regionie sytuacja jest taka sama. Tarnów ma pod tym względem korzystne położenie. Miasto znajduje się w pobliżu dwóch rzek, a podstawowym źródłem zaopatrzenia mieszkańców jest Dunajec.
– Mamy to szczęście, że jesteśmy blisko dwóch rzek, które są w miarę zasobne w wodę. Szczególnie ważny jest Dunajec, prowadzący na tym odcinku wodę dobrej jakości i w stosunkowo dużych ilościach – mówi Tadeusz Rzepecki, członek zarządu Tarnowskich Wodociągów.
Rzepecki pracuje w Tarnowskich Wodociągach już 23. rok na stanowisku kierowniczym. System zaopatrzenia Tarnowa i okolicznych gmin w wodę, jego możliwości, słabe punkty oraz zabezpieczenia nie mają więc przed nim tajemnic.
Minimalny przepływ, jaki zgodnie z instrukcjami gospodarowania wodą powinien być utrzymywany w dolnym Dunajcu dzięki zaporom w Rożnowie i Czchowie, wynosi około 20 metrów sześciennych na sekundę. Tarnowskie Wodociągi mają pozwolenie na pobór około 50 tysięcy metrów sześciennych wody na dobę. To mniej więcej 0,6 metra sześciennego na sekundę, czyli około 3 procent minimalnego przepływu rzeki.
Z Dunajca korzystają także wodociągi zaopatrujące Brzesko oraz Grupa Azoty. Łączny pobór wszystkich dużych użytkowników nadal stanowi jednak tylko kilka procent strumienia.
– Nie eksploatujemy Dunajca w sposób krytyczny. Trzeba również pamiętać, że pobrana przez nas woda nie znika bezpowrotnie. Po wykorzystaniu wraca do środowiska w postaci dobrze oczyszczonych ścieków – podkreśla Rzepecki.
Do oczyszczalni trafiają ponadto wody opadowe i roztopowe. Z tego powodu ilość wody odprowadzanej po oczyszczeniu do Białej, a następnie do Dunajca, bywa większa niż ilość wcześniej pobrana.
– Można powiedzieć, oczywiście w pewnym uproszczeniu, że wodę pożyczamy ze środowiska, a po kilku dniach oddajemy ją z powrotem – mówi członek zarządu spółki.
Trzy ujęcia i sieć połączeń z gminami
Jednym z najważniejszych elementów ochrony mieszkańców przed skutkami suszy, awarii i ekstremalnych zjawisk pogodowych jest zróżnicowanie źródeł dostaw. Tarnowskie Wodociągi mają trzy główne ujęcia wody.
Dwa z nich są ujęciami infiltracyjnymi. Oznacza to, że woda podziemna jest dodatkowo zasilana wodą z Dunajca, która przed dotarciem do studni przepływa przez naturalne warstwy gruntu.
Najstarsze ujęcie znajduje się w Świerczkowie, na terenie dzisiejszych Mościc. Zostało uruchomione w 1910 roku, choć dawne studnie zostały już zastąpione nowymi. Drugie duże ujęcie znajduje się w Kępie Bogumiłowickiej i składa się z 11 studni infiltracyjnych.
Trzecim źródłem jest powierzchniowe ujęcie wody bezpośrednio z Dunajca. Woda rzeczna wymaga bardziej rozbudowanego uzdatniania niż woda podziemna. Wody infiltracyjne są na tyle dobrej jakości, że poza dezynfekcją nie wymagają zwykle skomplikowanych procesów fizykochemicznych. Woda pobierana bezpośrednio z rzeki musi zostać dokładniej oczyszczona.
Spółka utrzymuje również dwa mniejsze ujęcia lokalne w Łękawicy i Porębie Radlnej. Są one połączone z centralnym systemem, dzięki czemu woda może być kierowana tam, gdzie w danym momencie jest potrzebna.
Tarnów pełni dziś rolę wodociągowego centrum dla znacznej części regionu. Tarnowskie Wodociągi mają 15 połączeń z systemami sąsiednich samorządów. W razie awarii lub większego zapotrzebowania mogą dostarczać wodę między innymi w kierunku Dąbrowy Tarnowskiej, Żabna, Powiśla, Lisiej Góry, Pilzna, Ryglic, Tuchowa i Pleśnej.
System działa również w drugą stronę. Jeśli na końcowym odcinku tarnowskiej sieci doszłoby do awarii, wodę można skierować z instalacji należącej do sąsiedniej gminy.
– Ponad 20 lat temu przyjęliśmy program połączenia naszego systemu ze wszystkimi sąsiadami. Jest to bardzo ważne dla stabilizacji zaopatrzenia w wodę w całym regionie – podkreśla Rzepecki.
Planowane jest również połączenie z gminą Czarna na Podkarpaciu. Takie rozwiązania mogą nabierać coraz większego znaczenia w warunkach długotrwałej suszy, fal upałów i gwałtownych skoków zapotrzebowania.
Podczas upałów zużycie wzrasta nawet o 80 procent
Największym obecnie wyzwaniem nie jest brak wody w Dunajcu, lecz gwałtowny wzrost jej zużycia w czasie fal upałów. Jesienią i zimą spółka podaje do sieci zwykle od 25 do 30 tysięcy metrów sześciennych wody na dobę. W najgorętsze dni zapotrzebowanie dochodzi do około 40–42 tysięcy metrów sześciennych.
– W ekstremalnych dniach zużycie jest o 70, a czasami nawet o 80 procent większe niż w okresach jesienno-zimowych – mówi Rzepecki.
Przyczyną jest nie tylko większe spożycie wody przez ludzi. Znaczne ilości są przeznaczane na podlewanie ogrodów i upraw, napełnianie basenów oraz inne prace wykonywane na posesjach.
Według przedstawiciela spółki ujęcia i stacje uzdatniania są przygotowane na takie skoki. Ich łączna wydajność przekracza 50 tysięcy metrów sześciennych na dobę. Nawet podczas największego zapotrzebowania pozostaje więc pewna rezerwa.
Nie oznacza to jednak, że wodę można traktować jako zasób niewyczerpywalny. Długie okresy bez opadów, coraz częstsze fale upałów oraz rozwój zabudowy mogą sprawić, że w przyszłości margines bezpieczeństwa zacznie się zmniejszać.
Zmiany klimatu wpływają również na temperaturę wody w rzece. Latem Tarnowskie Wodociągi pobierają czasem z Dunajca wodę mającą od 25 do 28 stopni Celsjusza.
Im jest ona cieplejsza, tym większa staje się aktywność mikroorganizmów i ryzyko wtórnego pogorszenia jakości już podczas transportu przez sieć.
– Woda w sieci schładza się, ale temperatura około 20 stopni nadal jest stosunkowo wysoka. Dlatego latem częściej płuczemy niektóre odcinki sieci, aby ograniczyć możliwość rozwoju życia biologicznego – wyjaśnia Rzepecki.
Woda jest regularnie badana zarówno przez przedsiębiorstwo, jak i Państwową Inspekcję Sanitarną. Według spółki jej jakość odpowiada wymaganiom stawianym wodzie przeznaczonej do spożycia.
Rzepecki przypomina jednak, że odpowiedzialność wodociągów zasadniczo kończy się przy wodomierzu głównym. Za stan rur, kranów i urządzeń znajdujących się wewnątrz budynku odpowiada właściciel lub zarządca nieruchomości.
Nawet prawidłowo uzdatniona woda może zostać wtórnie zanieczyszczona w starej albo źle utrzymanej instalacji. Szczególnego nadzoru wymagają instalacje ciepłej wody, w których może rozwijać się bakteria Legionella.
Zbiera deszczówkę i podlewa nią warzywa
Tadeusz Rzepecki o gospodarowaniu wodą mówi nie tylko jako członek zarządu przedsiębiorstwa. Zasady, o których opowiada, stosuje również we własnym domu.
– Woda jest zasobem środowiskowym i musimy ją oszczędzać. Na co dzień nie zawsze widzimy problem, ale w okresach suszy coraz częściej słyszymy o ekstremalnie niskich stanach rzek i trudnościach z poborem wody – podkreśla.
Na swojej posesji gromadzi wodę opadową spływającą z dachu i podjazdu. System przygotowywał własnymi rękami.
– Sam wykopywałem i wkładałem do ziemi betonowe kręgi. Mam zbiornik na wodę opadową z dachu i podjazdu. Pompa w tej studni tłoczy wodę do zbiornika typu Mauser, a stamtąd zasilany jest system kroplowy podlewający działkę i grządki, na których rosną warzywa – opowiada.
Dzięki temu do podlewania ogrodu nie musi wykorzystywać wody uzdatnionej do jakości pitnej. Rozwiązanie ma szczególne znaczenie podczas upałów i dłuższych okresów bezdeszczowych, gdy pobór z sieci gwałtownie rośnie.
– To woda, którą otrzymujemy za darmo z nieba. Można ją zatrzymać na swojej nieruchomości i wykorzystać do celów, do których zazwyczaj używamy wody z wodociągu – mówi Rzepecki.
Jak wylicza, podczas gwałtownej burzy przynoszącej około 20 litrów opadu na metr kwadratowy z dachu zwykłego domu jednorodzinnego można odzyskać nawet około 2 tysięcy litrów wody. To dwie tony, dlatego niewielkie zbiorniki szybko się przepełniają.
Przy większej działce warto jego zdaniem rozważyć zbiornik o pojemności 4, 6, a niekiedy nawet 10 metrów sześciennych. Pozwala to stworzyć zapas na okresy między kolejnymi opadami.
Członek zarządu Tarnowskich Wodociągów przekonuje, że racjonalne gospodarowanie wodą nie musi oznaczać rezygnacji z komfortu. Duże oszczędności można osiągnąć dzięki prostym zmianom zachowania i nowocześniejszym urządzeniom.
Największa część domowego zużycia przypada na spłukiwanie toalet oraz higienę. Dawne górnopłuki zużywały jednorazowo około 15–20 litrów wody. Dzisiejsze spłuczki z dwoma przyciskami pobierają zwykle około 3 lub 6 litrów. Według Rzepeckiego jedna osoba może zużywać na same cele sanitarne 40–50 litrów wody dziennie.
Sam sprawdzał również, ile wody potrzeba do umycia się pod prysznicem.
– Można się umyć w około 15 litrach wody. Pełna wanna to natomiast od 100 do 200 litrów, zależnie od jej wielkości – mówi.
Podczas kąpieli można zmniejszyć strumień i zakręcić wodę na czas namydlania. Zdaniem Rzepeckiego nie chodzi o wyrzeczenia ani ascezę, ale o korzystanie z zasobów w sposób racjonalny.
W czasie upałów sam korzysta także z chłodniejszego prysznica. Woda wypływająca latem z sieci ma zwykle około 18–20 stopni Celsjusza. Może więc jednocześnie służyć do mycia i schładzania organizmu.
Rzepecki zwraca też uwagę na perlatory napowietrzające strumień w kranach oraz oszczędniejsze słuchawki prysznicowe. Urządzenia te pozwalają zmniejszyć ilość pobieranej wody bez wyraźnego pogorszenia komfortu. Trzeba jednak regularnie je odkręcać, czyścić i odkamieniać, ponieważ mogą stać się miejscem gromadzenia osadów i mikroorganizmów.
Podczas fal upałów pojedyncza zmiana może wydawać się mało znacząca. Gdy jednak tysiące mieszkańców jednocześnie napełniają baseny, podlewają trawniki i ogrody wodą z sieci, efekt staje się widoczny w całym systemie.
Tarnów obecnie nie stoi przed bezpośrednim zagrożeniem brakiem wody pitnej. Ma kilka ujęć, rezerwy produkcyjne, nowoczesną stację uzdatniania i połączenia z sąsiednimi systemami. Klimatyczne ostrzeżenie jest jednak wyraźne: im częstsze będą fale upałów i okresy bezdeszczowe, tym większe będzie zapotrzebowanie na wodę i trudniejsze utrzymanie jej bezpiecznej jakości.
Woda w kranie nie jest wyłącznie efektem pracy studni i pomp. Za każdą szklanką stoi rozbudowany system, który musi być gotowy zarówno na dzień rekordowego poboru, jak i na suszę, awarię, skażenie czy gwałtowną powódź. Bezpieczeństwo tego systemu zależy od inwestycji spółki i samorządów, ale także od codziennych decyzji podejmowanych w domach mieszkańców.
Tekst i fot. (Smol)
