Więzienie, przemoc, rozłąka z rodziną i kolejne wyroki nie zmusiły jej do milczenia. Narges Mohammadi, irańska działaczka na rzecz praw człowieka i laureatka Pokojowej Nagrody Nobla, opowiada w książce „Nigdy nie przestanę walczyć” o życiu podporządkowanym walce z represyjnym systemem. Polska premiera publikacji wydawnictwa Znak Literanova zaplanowana jest na 23 września.
Narges Mohammadi od lat jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych twarzy irańskiej opozycji obywatelskiej. Walczy o prawa kobiet, demokrację, zniesienie kary śmierci i podstawowe wolności obywatelskie. Za tę działalność płaciła wyjątkowo wysoką cenę. Była wielokrotnie zatrzymywana, skazywana i więziona. Kiedy w 2023 roku ogłoszono ją laureatką Pokojowej Nagrody Nobla, przebywała za murami więzienia Evin w Teheranie.
Właśnie za murami tego więzienia powstawała autobiografia „Nigdy nie przestanę walczyć”. Poszczególne wspomnienia i fragmenty tekstu były przemycane na zewnątrz i przesyłane za granicę. Dlatego książkę można czytać nie tylko jako autobiografię, lecz także jako dokument powstający w warunkach represji.
Życie podporządkowane walce
Historia Mohammadi jest jednocześnie opowieścią o Iranie ostatnich dekad. Dorastała w kraju, w którym przestrzeń wolności stopniowo się kurczyła, szczególnie dla kobiet. Z czasem sama zaczęła angażować się w działalność na rzecz praw człowieka. Pracowała jako dziennikarka i działaczka społeczna, a następnie związała się z Defenders of Human Rights Center, organizacją założoną przez inną irańską noblistkę, Shirin Ebadi.
Mohammadi sprzeciwiała się m.in. obowiązkowi zakrywania włosów przez kobiety, dyskryminacji płciowej, torturom i karze śmierci. Irańskie władze traktowały tę aktywność jako zagrożenie dla systemu. Przed otrzymaniem Pokojowej Nagrody Nobla była zatrzymywana 13 razy, pięciokrotnie skazywana, a łączna suma wymierzonych jej kar wynosiła 31 lat więzienia i 154 baty.
Jej historia pokazuje też szczególnie bolesny wymiar działalności opozycyjnej – ceną jest nie tylko więzienie. To również wieloletnia rozłąka z bliskimi i życie w ciągłym zagrożeniu. W przypadku Mohammadi działalność publiczna stała się praktycznie nierozłączna z prywatnym doświadczeniem represji.
„Kobieta – życie – wolność”
Nazwisko Narges Mohammadi stało się szerzej znane na świecie po protestach, które wybuchły w Iranie jesienią 2022 roku po śmierci Mahsy Jiny Amini. Młoda Kurdyjka została zatrzymana przez policję obyczajową pod zarzutem niewłaściwego zakrywania włosów. Jej śmierć doprowadziła do największej od wielu lat fali protestów przeciwko irańskiemu systemowi politycznemu.
Hasło „Kobieta – życie – wolność” stało się symbolem tych wystąpień. W demonstracjach uczestniczyły setki tysięcy ludzi. Władze odpowiedziały brutalnymi represjami. Setki demonstrantów zginęły, tysiące zostały ranne, a dziesiątki tysięcy zatrzymano.
Mohammadi, mimo pobytu w więzieniu, pozostawała jednym z symboli tego ruchu. To właśnie jej działalność przeciwko uciskowi kobiet w Iranie oraz walka o prawa człowieka były głównymi powodami przyznania jej Pokojowej Nagrody Nobla w 2023 roku.
Książka pisana zza więziennych murów
„Nigdy nie przestanę walczyć” nie jest jednak wyłącznie książką polityczną. W centrum znajduje się człowiek, który próbuje zachować godność w systemie nastawionym na podporządkowanie jednostki.
Mohammadi pisze o dorastaniu, rodzeniu się buntu, własnych wyborach i konsekwencjach kolejnych decyzji. Ważnym motywem jest także doświadczenie kobiet żyjących w państwie, w którym prawo, religia i aparat bezpieczeństwa ograniczają ich samodzielność.
Książka jest świadectwem moralnej odwagi i poszukiwania wolności. Ta opowieść wykracza jednak poza historię jednej osoby. Los Mohammadi staje się punktem wyjścia do opowieści o tysiącach Iranek, które sprzeciwiają się narzuconym im regułom.
Szczególne znaczenie ma miejsce powstawania książki. Evin nie jest zwykłym zakładem karnym. To więzienie od dziesięcioleci kojarzone z przetrzymywaniem więźniów politycznych, opozycjonistów i obrońców praw człowieka. Fakt, że fragmenty autobiografii miały być wydostawane poza jego mury, nadaje książce dodatkowy wymiar.
Nobel, którego nie mogła odebrać
W grudniu 2023 roku podczas ceremonii w Oslo Narges Mohammadi nie mogła osobiście odebrać Nagrody Nobla. Pozostawała w irańskim więzieniu. W jej imieniu wystąpiły dzieci.
Pokojowa Nagroda Nobla była nie tylko uhonorowaniem jej osobistej działalności, ale również wyrazem uznania dla ruchu walczącego o wolność kobiet i prawa człowieka w Iranie.
Nagroda nie zakończyła represji. Mohammadi nadal była zatrzymywana i więziona, a jej stan zdrowia stawał się coraz poważniejszy.
W 2026 roku sprawa ponownie zwróciła uwagę opinii międzynarodowej. Informowano o znacznym pogorszeniu jej stanu zdrowia i apelowano do irańskich władz o zapewnienie jej specjalistycznej opieki. Wcześniej pojawiały się doniesienia o poważnych problemach kardiologicznych i utratach przytomności.
To sprawia, że polska premiera jej autobiografii odbywa się w momencie, gdy historia opisana na kartach książki wciąż nie ma zamkniętego zakończenia.
Nie tylko książka o Iranie
„Nigdy nie przestanę walczyć” można czytać jako książkę o współczesnym Iranie, ale jej znaczenie jest szersze. To także opowieść o granicach posłuszeństwa wobec państwa, cenie sprzeciwu i o tym, ile człowiek jest gotów poświęcić w obronie własnych przekonań.
Istotne jest również to, że autorka nie opisuje represji z bezpiecznej perspektywy czasu. W jej przypadku konflikt z państwem trwa nadal. Czytelnik nie ma więc do czynienia z zamkniętym rozdziałem historii, lecz z relacją osoby, która wciąż ponosi konsekwencje swojej działalności.
Dlatego autobiografia Mohammadi może zainteresować także tych, którzy nie sięgają zazwyczaj po książki dotyczące Iranu. Jest to zarazem reportaż osobisty, historia polityczna, świadectwo więzienne i opowieść o emancypacji kobiet.
Polska premiera we wrześniu
Polskie wydanie „Nigdy nie przestanę walczyć” ukaże się 23 września 2026 roku nakładem Znaku Literanova. Książkę przełożył Dariusz Żukowski. Publikacja liczy 544 strony i ukaże się w miękkiej oprawie ze skrzydełkami.
Trudno traktować tę książkę wyłącznie jako kolejną historię noblistki. W przypadku Narges Mohammadi słowo „walka” z tytułu nie jest literacką metaforą. To opis życia, które od wielu lat toczy się między działalnością społeczną, więzieniem, szpitalem i próbami zmuszenia autorki do milczenia.
I właśnie dlatego „Nigdy nie przestanę walczyć” może być jedną z bardziej znaczących książkowych premier tej jesieni.
(Smol)
Narges Mohammadi, „Nigdy nie przestanę walczyć”
Wydawnictwo: Znak Literanova
Premiera: 23 września 2026
Tłumaczenie: Dariusz Żukowski
Liczba stron: 544
Cena okładkowa: 69,99 zł
ISBN/EAN: 9788384272596
