Stary Cmentarz w Tarnowie po raz kolejny odsłania fragment swojej historii. Na zabytkowej nekropolii udało się zidentyfikować miejsce pochówku Stanisława Kostki hrabiego Zamoyskiego, przedstawiciela jednego z najbardziej znanych polskich rodów arystokratycznych. Młody hrabia zmarł w 1913 roku w Gumniskach, mając zaledwie 23 lata. Jego grób przez dziesięciolecia pozostawał praktycznie zapomniany.
Odnalezienie grobu Zamoyskiego jest kolejnym dowodem na to, że Stary Cmentarz, mimo iż od lat jest badany, opisywany i inwentaryzowany, wciąż może skrywać nieznane lub zapomniane historie.
Tarnowska nekropolia powstała pod koniec XVIII wieku i należy do najstarszych cmentarzy miejskich w tej części Europy. Przez ponad dwa stulecia pochowano tam tysiące osób związanych z historią Tarnowa i regionu. Wśród nich byli przedstawiciele arystokracji, duchowieństwa, uczestnicy powstań, samorządowcy, lekarze, artyści, przedsiębiorcy i zwykli mieszkańcy miasta. Jedną z osób, o których pamięć niemal zanikła, był właśnie Stanisław Kostka hrabia Zamoyski.
Młody hrabia związany z Gumniskami
Stanisław Kostka Zamoyski urodził się 20 grudnia 1889 roku w Warszawie. Był synem Andrzeja Przemysława Konstantego hrabiego Zamoyskiego oraz Karoliny Marii Józefiny księżniczki Burbon-Sycylijskiej. Jego rodzina należała do ścisłej elity dawnej polskiej arystokracji. Ród Zamoyskich przez stulecia odgrywał ważną rolę polityczną i gospodarczą, a przez liczne małżeństwa był spokrewniony z wieloma innymi rodzinami magnackimi.
Matka Stanisława wywodziła się z dynastii Burbonów Obojga Sycylii, co dodatkowo łączyło Zamoyskich z europejskimi rodami panującymi. Sam Stanisław nie zdążył jednak odegrać większej roli publicznej. Jego życie zakończyło się bardzo wcześnie. Zmarł jesienią 1913 roku w Gumniskach pod Tarnowem. Źródła genealogiczne wskazują, że pochowano go na Starym Cmentarzu w Tarnowie, w kwaterze XIII.
Tragiczny wypadek
Historia jego śmierci była dramatyczna. W opracowaniach dotyczących dziejów Tarnowa pojawia się informacja, że Stanisław Zamoyski zginął w wyniku wypadku konnego w pobliżu kościoła Świętej Trójcy. Do tragedii miało dojść na ciasnym zakręcie. Młody hrabia miał wówczas zaledwie 23 lata.
W źródłach występuje przy tym niewielka rozbieżność dotycząca dokładnej daty śmierci. Genealogiczne zestawienia podają 1 listopada 1913 roku, podczas gdy inne opracowania lokują tragiczny wypadek kilka dni później. Nie zmienia to jednak najważniejszego faktu: Stanisław Zamoyski zmarł w Gumniskach i został pochowany właśnie w Tarnowie.
Zamoyscy i Sanguszkowie
Obecność Zamoyskiego w Gumniskach nie była przypadkowa. Kluczem do zrozumienia tej historii są rodzinne związki Zamoyskich z Sanguszkami. Gumniska były siedzibą Sanguszków, jednego z najważniejszych rodów związanych z Tarnowem. To właśnie tam znajdował się ich pałac i rozległe dobra.
Stanisław Zamoyski był blisko spokrewniony z księżną Konstancją Sanguszkową z domu Zamoyską. Konstancja była żoną księcia Eustachego Sanguszki i należała do najważniejszych postaci ostatniego okresu funkcjonowania rodowej siedziby w Gumniskach.
Jak opowiadał nam podczas wizyty na Starym Cmentarzu prof. Tadeusz Mędzelowski, od lat zajmujący się historią nekropolii, dzieje Sanguszków są bardzo mocno splecione z historią Zamoyskich. Jedną z osób pochowanych w rodzinnej krypcie jest właśnie Konstancja z Zamoyskich Sanguszkowa, a więzi rodzinne powodowały, że przedstawiciele rodu Zamoyskich często pojawiali się w Gumniskach i Tarnowie.
To właśnie przez te związki obecność młodego Stanisława Zamoyskiego w Gumniskach była czymś naturalnym. Mędzelowski zwracał również uwagę, że w przypadku dawnych rodów arystokratycznych takie rodzinne powiązania często pomagają dziś odtworzyć losy osób, o których lokalna pamięć z czasem zanikła.
Zobacz nasze nagranie ze Starego Cmentarza – prof. Tadeusz Mędzelowski opowiada o krypcie Sanguszków:
Grób przez lata pozostawał nierozpoznany
W przypadku Starego Cmentarza samo istnienie nagrobka nie zawsze oznacza, że wiadomo, kto dokładnie w danym miejscu spoczywa. Czas robi swoje. Litery na kamieniu zacierają się, płyty niszczeją, niektóre napisy stają się trudne do odczytania, a część dawnych dokumentów jest niepełna.
Dlatego podobne odkrycia wymagają często mozolnego porównywania inskrypcji z księgami cmentarnymi, starymi dokumentami, źródłami genealogicznymi i opracowaniami historycznymi. Właśnie w ten sposób można po latach odtworzyć historie osób, które zniknęły z lokalnej pamięci. W przypadku Zamoyskiego niezwykle istotne okazały się rodzinne związki z Sanguszkami oraz fakt jego śmierci w Gumniskach.
Kaplica Sanguszków skrywa wiele historii
Jednym z najważniejszych miejsc na Starym Cmentarzu jest kaplica rodowa Sanguszków. Została otwarta w 1870 roku w związku ze śmiercią księcia Władysława Sanguszki. W jej wnętrzu znajdują się cenne pomniki nagrobne, m.in. wykonane przez Antoniego Madeyskiego.
Kaplica i znajdująca się pod nią krypta nie są na co dzień ogólnodostępne. Przy specjalnych okazjach można jednak je zwiedzać, a jednym z przewodników oprowadzających po tym miejscu jest prof. Tadeusz Mędzelowski ze Społecznego Komitetu Opieki nad Starym Cmentarzem.
W ostatnich latach dzięki działalności społeczników udało się również sprowadzić do kaplicy cenny pierwowzór sarkofagu królowej Jadwigi, wykonany przez Antoniego Madeyskiego na zlecenie Konstancji z Zamoyskich Sanguszkowej. To kolejny materialny ślad pokazujący, jak silne były związki Zamoyskich z rodziną Sanguszków i Tarnowem.
Jedna z najstarszych nekropolii
Stary Cmentarz w Tarnowie powstał około 1790 roku. Jest starszy niż wiele znanych nekropolii w innych dużych polskich miastach. Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z końca XVIII wieku. W kolejnych dekadach nekropolia była wielokrotnie rozbudowywana, a w 1870 roku została przejęta przez zarząd miejski.
W 1957 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytków, a od 1983 roku działa Społeczny Komitet Opieki nad Starym Cmentarzem na Zabłociu. To właśnie dzięki działalności społeczników udało się uratować wiele zabytkowych nagrobków i przywrócić pamięć o pochowanych tam osobach.
Historie zapisane w kamieniu
Stary Cmentarz jest dziś nie tylko miejscem pochówku kolejnych pokoleń tarnowian. Można go traktować jak ogromne archiwum historii miasta. Każdy nagrobek może być początkiem opowieści.
Czasami dotyczy ona znanego burmistrza, powstańca, duchownego albo artysty. Innym razem – osoby, której nazwisko przed stu laty było powszechnie znane, a dziś niewiele mówi nawet miłośnikom historii Tarnowa.
Tak właśnie jest ze Stanisławem Kostką Zamoyskim. Jego życie było krótkie. Zginął młodo, daleko od głównej rodzinnej siedziby. Został pochowany na Starym Cmentarzu i z czasem pamięć o jego grobie niemal zupełnie zanikła. Teraz jego historia wraca.
Odnalezienie i identyfikacja miejsca pochówku młodego hrabiego pokazują, że jedna z najbardziej znanych tarnowskich nekropolii wciąż nie została do końca poznana. Pomiędzy starymi nagrobkami nadal mogą znajdować się kolejne ślady osób, których losy czekają na ponowne odkrycie.
(Smol)
