Wydawnictwo Znak Horyzont przypomina czytelnikom jedno z najważniejszych dzieł literatury powojennej – Rozmowy z katem Kazimierza Moczarskiego. Premiera nowego wydania miała miejsce 24 września 2025 roku, a książka wciąga czytelnika w dramatyczną rzeczywistość powojennej Polski, ukazując spotkanie człowieka z jego prześladowcą w warunkach ekstremalnych i skrajnie niebezpiecznych.
W 1949 roku Moczarski, żołnierz Armii Krajowej i niedoszła ofiara Stroopa, trafił do celi śmierci w warszawskim więzieniu przy Rakowieckiej. Spędził tam dziewięć miesięcy w towarzystwie generała SS Jürgena Stroopa – odpowiedzialnego m.in. za pacyfikację warszawskiego getta – oraz jeszcze jednego Niemca. Moczarski znalazł się w niezwykłej sytuacji: Stroop, choć kat w pełnym tego słowa znaczeniu, traktował go w pewnym sensie z „szacunkiem”, widząc w nim przedstawiciela narodu, który „wygrał wojnę”. Rozważał nawet odstąpienie Moczarskiemu pryczy, aby mógł spać wygodniej. Moczarski jednak odmówił, a wszyscy trzej więźniowie spali na siennikach rozłożonych na podłodze celi, dzieląc ciasną przestrzeń i nieustannie odczuwając ciężar wzajemnej obecności i niepewności.
Podczas tych miesięcy Moczarski nie spisywał rozmów od razu – każdą sytuację, każde słowo Stroopa starannie zapamiętywał. Po wyjściu na wolność przystąpił do skrupulatnego spisywania swoich wspomnień, tworząc dokument unikalny pod względem historycznym i psychologicznym. Stroop w rozmowach otwarcie przyznawał się do swoich zbrodni, mówił o motywacjach i metodach działania. Moczarski, będąc świadkiem tych wyznań i jednocześnie potencjalną ofiarą, stworzył niezwykły portret człowieka zdolnego do okrucieństwa i jednocześnie posiadającego refleksję nad własnymi czynami.
Rozmowy z katem to książka, która łączy w sobie kilka wymiarów: jest dokumentem historycznym, studium psychologicznym i refleksją nad moralnością. Pokazuje, jak cienka bywa granica między katem a świadkiem, jak sytuacje ekstremalne kształtują zachowania jednostek i jak w warunkach skrajnego zagrożenia ujawniają się najbardziej pierwotne instynkty oraz głębokie człowieczeństwo.
Wznowienie z 2025 roku zostało wzbogacone o przypisy i kontekst historyczny, które pozwalają współczesnemu czytelnikowi lepiej zrozumieć realia powojennej Polski i dramat jednostki uwikłanej w system zła. Dzięki temu nowe wydanie jest nie tylko lekturą dla historyków i pasjonatów historii, ale także pozycją uniwersalną, pozwalającą czytelnikom zastanowić się nad tym, czym jest odpowiedzialność, odwaga i człowieczeństwo w obliczu totalitarnego terroru.
Dziś książka Moczarskiego pozostaje jednym z najważniejszych świadectw powojennej Polski. To nie tylko zapis wydarzeń, lecz także uniwersalne studium ludzkiej psychiki i granic moralnych. Wznowienie Rozmów z katem daje kolejnym pokoleniom możliwość wejścia w dramatyczny świat tamtych wydarzeń, zrozumienia mechanizmów zła i zastanowienia się nad tym, jak cienka bywa granica między oprawcą a jego świadkiem. To lektura wstrząsająca, poruszająca i nieoceniona w refleksji nad historią oraz nad tym, czym jest człowieczeństwo w ekstremalnych okolicznościach.
(Smol)
