Przez niemal sześćdziesiąt lat Wisława Szymborska i Tadeusz Różewicz prowadzili korespondencję, która z czasem przekształciła się z oficjalnej wymiany zdań w pełną humoru i wzajemnej życzliwości rozmowę dwojga wybitnych poetów. Wydana właśnie książka „Jedyna pociecha w tym, że może być gorzej. Listy 1953–2011” pozwala zajrzeć do świata polskiej literatury, ale przede wszystkim poznać mniej oficjalne oblicze jej wielkich twórców.
Był rok 1953. Wisława Szymborska pracowała w redakcji krakowskiego „Życia Literackiego”, a Tadeusz Różewicz należał już do najważniejszych przedstawicieli młodego pokolenia poetów, którzy po doświadczeniach wojny szukali nowego języka literackiego. Ich korespondencja rozpoczęła się od spraw zawodowych. Chodziło o publikowanie wierszy, redakcyjne ustalenia i kwestie związane z działalnością literacką. Nikt wówczas nie mógł przewidzieć, że wymiana listów potrwa aż 58 lat.
Dzisiaj nazwiska Szymborskiej i Różewicza zajmują trwałe miejsce w historii polskiej literatury. Ona otrzymała Literacką Nagrodę Nobla w 1996 roku, on był jednym z najwybitniejszych reformatorów współczesnej poezji i dramaturgii. Ich twórczość analizują literaturoznawcy, a wiersze trafiają do szkolnych podręczników. Tymczasem opublikowana korespondencja przypomina, że za wielkimi dziełami stali ludzie, którzy mieli swoje codzienne troski, potrafili żartować, komentować zachowania znajomych i z uwagą śledzili losy drugiego człowieka.
Od „Szanownej Pani” do „Drogiej Wisławy”
Jednym z najciekawszych aspektów tej publikacji jest możliwość obserwowania, jak zmieniały się relacje między dwojgiem poetów. Pierwsze listy miały charakter oficjalny. Dominowały w nich zawodowa uprzejmość, dystans i konwencjonalne formy grzecznościowe. Różewicz zwracał się do Szymborskiej jako do redaktorki pisma, z którym współpracował.
Z biegiem czasu ten dystans stopniowo zanikał. W korespondencji pojawiały się sprawy prywatne, środowiskowe anegdoty, żarty i coraz bardziej osobiste uwagi. Oficjalne zwroty ustępowały miejsca serdeczniejszym formom, a „Szanowna Pani” i „Szanowny Pan” zmieniali się w „Drogą Wisławę” i „Tadzia”.
Nie była to jednak korespondencja prowadzona z regularnością dziennika. Między poszczególnymi listami zdarzały się długie przerwy, niekiedy trwające wiele miesięcy. Ich relacja nie wymagała nieustannego podtrzymywania kontaktu. Kolejne kartki i listy świadczyły raczej o trwałości znajomości, która przetrwała zmieniające się okoliczności życia.
Właśnie ten powolny rozwój więzi stanowi jedną z największych wartości książki. Czytelnik nie otrzymuje gotowej opowieści o przyjaźni, lecz odnajduje jej ślady w kolejnych wiadomościach, sposobie zwracania się do adresata i coraz swobodniejszym tonie rozmowy.
Wielcy poeci i zwyczajne życie
Literackie korespondencje często kojarzą się z poważnymi rozważaniami o sztuce, filozofii i miejscu twórcy w świecie. W przypadku Szymborskiej i Różewicza takie tematy również się pojawiają, ale nie dominują bez reszty nad codziennością.
Obok uwag dotyczących poezji znajdujemy sprawy organizacyjne, komentarze do wydarzeń kulturalnych, środowiskowe plotki, a także informacje o osobistych kłopotach. Poeci interesowali się tym, co działo się wokół nich, i nie stronili od oceniania rzeczywistości, niekiedy z wyraźną ironią.
Szczególnie interesujące jest zderzenie dwóch osobowości twórczych. Różewicz, którego poezja wyrastała z doświadczenia wojny i głębokiego kryzysu tradycyjnych wartości, w prywatnej korespondencji potrafił wykazać się przewrotnym poczuciem humoru. Szymborska, znana z intelektualnej przenikliwości i dystansu do świata, również chętnie posługiwała się żartem, absurdem i językową zabawą.
Nie oznacza to, że listy były jedynie okazją do dowcipkowania. Za swobodnym tonem kryły się wzajemny szacunek, zainteresowanie pracą drugiej osoby i świadomość przemijania. W tym sensie korespondencja pozwala spojrzeć na poetów z perspektywy odmiennej od tej, którą zwykle przyjmujemy, czytając ich wiersze.
Humor jako sposób porozumienia
Już sam tytuł książki – „Jedyna pociecha w tym, że może być gorzej” – doskonale oddaje rodzaj humoru obecnego w tej relacji. To zdanie, zaczerpnięte z listu Szymborskiej do Różewicza, łączy pozorny pesymizm z przewrotnym spojrzeniem na rzeczywistość.
Oboje byli mistrzami obserwacji ludzkich zachowań. Potrafili dostrzec śmieszność sytuacji, w których inni widzieli jedynie powód do irytacji albo kolejny przejaw powagi życia literackiego. Ich żarty nie były jednak wyłącznie ozdobą korespondencji. Pomagały zachować dystans wobec własnej pozycji, sukcesów i niepowodzeń.
Warto pamiętać, że Szymborska słynęła także z przygotowywania humorystycznych wyklejanek, czyli niewielkich kolaży tworzonych z wycinków prasowych i ilustracji. W opublikowanym tomie znalazły się również reprodukcje takich prac. Są one świadectwem jej niezwykłej wyobraźni, ale także osobistego charakteru kontaktów z adresatami.
Humor łączył poetów mimo różnic w ich literackich temperamentach. Różewicz częściej kojarzony jest z surowością wypowiedzi i bezkompromisowym opisywaniem świata, Szymborska natomiast z ironią, paradoksem i intelektualną grą. W listach okazuje się, że te odmienne sposoby patrzenia na rzeczywistość mogły znakomicie ze sobą współistnieć.
Historia polskiej literatury widziana od środka
Korespondencja obejmuje okres od 1953 do 2011 roku, a więc niemal sześć dekad niezwykle burzliwej historii Polski. Zaczyna się w czasach stalinizmu, prowadzi przez kolejne dziesięciolecia PRL, przemiany ustrojowe i pierwsze dwie dekady wolnej Polski.
Na przestrzeni tych lat zmieniało się niemal wszystko: rzeczywistość polityczna, życie społeczne, instytucje kultury, sposób funkcjonowania wydawnictw i literackich czasopism. Zmieniała się także pozycja samych autorów. Oboje zdobywali coraz większe uznanie, a Szymborska stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich pisarek na świecie.
Listy nie są jednak systematyczną kroniką tych wydarzeń. Historia stanowi raczej tło dla prywatnych spraw, zawodowych doświadczeń i refleksji pojawiających się w korespondencji.
To ważne rozróżnienie. Czytelnik szukający szczegółowego opisu wszystkich najważniejszych wydarzeń z życia obojga poetów może poczuć niedosyt. Książka nie jest przecież klasyczną biografią. Jej wartość polega na czymś innym: pozwala zobaczyć fragmenty epoki z perspektywy ludzi, którzy byli jej uczestnikami, a nie późniejszymi komentatorami.
Interesujący jest także obraz środowiska literackiego. Pojawiają się w nim twórcy, redaktorzy i znajomi, których nazwiska znamy dzisiaj z historii kultury. Dla autorów listów byli jednak przede wszystkim ludźmi spotykanymi podczas pracy, wydarzeń literackich czy prywatnych rozmów.
Nobel nie zakończył zwyczajnej rozmowy
Ważnym momentem w życiu Szymborskiej było przyznanie jej Literackiej Nagrody Nobla w 1996 roku. Wydarzenie to radykalnie zmieniło jej codzienność. Poetka, która wcześniej ceniła spokój i możliwość pracy z dala od medialnego zainteresowania, znalazła się w centrum uwagi.
Korespondencja z Różewiczem obejmuje także ten okres. W opublikowanych listach można odnaleźć ślady wzajemnego uznania i humorystycznego komentowania literackich sukcesów.
To szczególnie interesujący wymiar znajomości dwojga autorów o ogromnym dorobku. Różewicz nie potrzebował traktować Szymborskiej wyłącznie jako noblistki, podobnie jak ona nie musiała widzieć w nim jedynie wielkiego poety i dramaturga. Ich relacja miała przecież historię sięgającą czasów, gdy oboje znajdowali się na zupełnie innym etapie kariery.
Dzięki temu korespondencja może być odczytywana również jako świadectwo wzajemnego szacunku twórców, którzy przez dziesięciolecia rozwijali własne, odmienne drogi artystyczne.
Listy, które przetrwały swoich autorów
Najbardziej poruszający wymiar publikacji wiąże się z upływem czasu. Ostatnia kartka Szymborskiej do Różewicza została wysłana w październiku 2011 roku z okazji jego urodzin. Kilka miesięcy później, 1 lutego 2012 roku, poetka zmarła. Różewicz odszedł 24 kwietnia 2014 roku.
Dzisiaj ich korespondencja jest nie tylko dokumentem wieloletniej znajomości, ale również świadectwem świata, którego już nie ma. Każdy list został napisany w określonej chwili, z myślą o konkretnym adresacie, bez wiedzy o tym, co wydarzy się później.
Ten problem porusza w posłowiu Emil Pasierski, który opracował publikację. Zwraca uwagę, że nawet najbardziej kompletna korespondencja pozostaje jedynie fragmentem życia jej autorów. Między zachowanymi listami rozgrywały się wydarzenia, o których czytelnik nigdy się nie dowie. Nie wszystkie rozmowy zostały zapisane, nie wszystkie wiadomości przetrwały.
Pasierski przywołuje również wiersz Szymborskiej „Listy umarłych”, wskazując na szczególną sytuację współczesnego czytelnika. Znamy dalsze losy autorów, wiemy, kiedy i w jakich okolicznościach zakończyło się ich życie. Oni, pisząc kolejne listy, tej wiedzy nie mieli.
Powstaje w ten sposób niezwykłe napięcie między przeszłością i teraźniejszością. Dla Szymborskiej i Różewicza były to zwyczajne wiadomości, wysyłane do znajomej osoby. Dla nas stają się dokumentami zamkniętej już historii.
Starannie opracowane świadectwo epoki
Na uznanie zasługuje sama koncepcja wydawnicza tomu. Książka ukazała się w koedycji Wydawnictwa Znak i Wydawnictwa Warstwy, we współpracy z Fundacją Wisławy Szymborskiej.
Zebraniem, opracowaniem i opatrzeniem korespondencji komentarzami zajął się Emil Pasierski. Jego praca ma szczególne znaczenie, ponieważ prywatne listy często zawierają odniesienia do wydarzeń, osób i sytuacji, które były doskonale znane autorom, ale dla dzisiejszego odbiorcy mogą pozostawać niezrozumiałe.
Przypisy i objaśnienia pozwalają odtworzyć szerszy kontekst wymiany listów. Pomagają zrozumieć środowiskowe aluzje i przypominają sylwetki postaci, których nazwiska pojawiają się w korespondencji. Dzięki temu publikacja ma wartość nie tylko literacką, ale również dokumentacyjną.
Istotnym elementem wydania są reprodukcje oryginalnych materiałów: listów, kartek i charakterystycznych wyklejanek Szymborskiej. Pozwalają one dostrzec, że korespondencja była czymś więcej niż samym tekstem. Znaczenie miały również forma, papier, ilustracje i sposób przygotowania przesyłki.
Tom liczy 288 stron i został wydany w twardej oprawie. To publikacja przeznaczona zarówno dla miłośników polskiej poezji, jak i czytelników zainteresowanych historią kultury XX wieku.
Niepełny obraz, ale właśnie dlatego prawdziwy
Czy taka korespondencja może zastąpić biografię? Zdecydowanie nie. Zachowane listy ukazują jedynie wybrane chwile, a nie pełny przebieg znajomości. Wiele spraw pozostaje niewyjaśnionych, niektóre wątki urywają się, a kolejne wiadomości bywają oddzielone długimi okresami milczenia.
Z punktu widzenia czytelnika oczekującego zwartej opowieści może to być pewna słabość publikacji. Część listów dotyczy spraw organizacyjnych i drobiazgów, które same w sobie nie mają wielkiej wagi literackiej. Nie każdy odnajdzie też przyjemność w śledzeniu środowiskowych aluzji sprzed kilkudziesięciu lat.
Jednak właśnie te pozornie mało istotne szczegóły nadają korespondencji autentyczność. Nie każdy list wielkiego poety musi być arcydziełem. Nie każda uwaga powinna zawierać filozoficzną refleksję. Czasami najwięcej o człowieku mówi sposób, w jaki dziękuje za wiadomość, komentuje codzienny kłopot albo przesyła życzenia.
Wydawcy reklamują książkę jako najpiękniejszą rozmowę polskiej literatury. To określenie efektowne, choć oczywiście nie sposób go traktować dosłownie. Historia polskiego piśmiennictwa zna wiele znakomitych korespondencji. W przypadku Szymborskiej i Różewicza o wyjątkowości zbioru decyduje przede wszystkim długość ich znajomości, znaczenie obu twórców oraz połączenie intelektualnego porozumienia z prywatną serdecznością.
Książka o przyjaźni i sztuce rozmowy
„Jedyna pociecha w tym, że może być gorzej. Listy 1953–2011” przypomina także o wartości korespondencji jako formy kontaktu między ludźmi. W czasach wiadomości wysyłanych natychmiast, krótkich komunikatów i nieustannego pośpiechu tradycyjny list może wydawać się reliktem przeszłości.
Tymczasem korespondencja Szymborskiej i Różewicza pokazuje, że nawet kilka zdań napisanych na kartce może mieć znaczenie wykraczające daleko poza chwilę, w której powstały. List pozostawia ślad, pozwala wrócić do dawnych słów i po latach odtworzyć przynajmniej część relacji łączącej nadawcę z adresatem.
Nie trzeba być znawcą poezji, aby dostrzec wartość takiej publikacji. Oczywiście znajomość twórczości obojga autorów pozwala pełniej zrozumieć ich literackie aluzje i środowiskowe odniesienia. Jednak najważniejszy temat tej książki jest uniwersalny: to trwająca przez dziesięciolecia więź między dwojgiem ludzi, którzy potrafili zachować wzajemny szacunek, poczucie humoru i zainteresowanie sobą.
Właśnie dlatego tom przygotowany przez Emila Pasierskiego zasługuje na uwagę. Jest wartościowym uzupełnieniem wiedzy o wybitnych poetach, interesującym dokumentem życia literackiego i opowieścią o przyjaźni zapisanej w listach. Nie przynosi pełnego obrazu tej relacji, ale pozwala zobaczyć ją z perspektywy, której nie odnajdziemy w podręcznikach historii literatury.
A tytułowe zdanie Szymborskiej, pełne charakterystycznego dla niej humoru, przypomina, że nawet wobec trudności i przemijania można zachować odrobinę pogodnego dystansu.
(Smol, grafika SI)
Wisława Szymborska, Tadeusz Różewicz, „Jedyna pociecha w tym, że może być gorzej. Listy 1953–2011”. Opracowanie: Emil Pasierski. Wydawnictwo Znak i Wydawnictwo Warstwy, Kraków–Wrocław 2026, 288 stron. Premiera: 28 października 2026 r.
