Czy można jednocześnie pragnąć bliskości i robić wszystko, żeby jej uniknąć? Właśnie o tym opowiada Toon Tellegen w książce „Tęsknoty jeża. O samotności i bliskości”, która ukazała się właśnie nakładem Wydawnictwa Czarna Owca. Pod prostą historią o samotnym jeżu autor ukrywa bardzo ludzką opowieść o lęku, niepewności, nadmiernym analizowaniu i potrzebie bycia z innymi.
Bohaterem książki jest jeż. Czuje się samotny, więc pewnego dnia podejmuje decyzję, która z pozoru wydaje się całkiem naturalna: chce zaprosić do siebie inne zwierzęta. I właśnie wtedy zaczynają się problemy.
Bo co będzie, jeśli zaproszenie rzeczywiście zadziała? Co, jeśli ktoś naprawdę przyjdzie? A jeśli pojawią się wszyscy jednocześnie? Jeż zaczyna wyobrażać sobie coraz bardziej kłopotliwe scenariusze. Słoń może przecież coś zniszczyć. Żaba będzie za głośna. Inni goście mogą zachować się inaczej, niż gospodarz sobie wyobrażał.
Z każdą kolejną myślą coś, co miało być zwyczajnym spotkaniem, zaczyna urastać do rangi wielkiego wydarzenia. Jeż tęskni za innymi, ale jednocześnie coraz bardziej boi się ich obecności.
Zaprosić czy jednak nie zapraszać?
To właśnie na tym paradoksie Toon Tellegen buduje całą opowieść. Pragnienie spotkania zderza się z lękiem przed spotkaniem. Samotność jest przykra, ale obecność innych także niesie ze sobą ryzyko. Jeż chce mieć gości, lecz jeszcze zanim ktokolwiek przekroczy próg jego domu, zaczyna rozważać wszystkie możliwe katastrofy.
To historia o mechanizmie, który wielu dorosłych czytelników rozpozna bez większego trudu. Człowiek chciałby zadzwonić, ale odkłada telefon. Chciałby się z kimś spotkać, lecz zaczyna wymyślać powody, dla których może nie jest to najlepszy moment. Chciałby nawiązać relację, ale zanim cokolwiek się wydarzy, analizuje dziesiątki możliwych konsekwencji.
U Tellegena takie zachowanie zostaje przeniesione do świata zwierząt. Dzięki temu autor może opowiadać o rzeczach poważnych lekko, czasem zabawnie, czasem absurdalnie. Jeż jest więc jeżem, ale bardzo łatwo zobaczyć w nim człowieka.
Samotność nie zawsze oznacza, że chcemy być sami
Jednym z najciekawszych pytań stawianych przez „Tęsknoty jeża” jest pytanie o różnicę pomiędzy samotnością wybraną a samotnością wynikającą ze strachu. Jeż może przecież przekonywać sam siebie, że dobrze mu samemu.
Może uznać, że goście są kłopotliwi. Że spokój jest wygodniejszy. Że nie trzeba się do nikogo dostosowywać. Że jeśli nikt nie przyjdzie, nic złego również się nie wydarzy. Ale cały problem polega na tym, że jednocześnie nadal tęskni.
Tellegen pokazuje więc sytuację dobrze znaną ludziom: często nie rezygnujemy z czegoś dlatego, że tego nie chcemy, ale dlatego, że obawiamy się konsekwencji. Granica między spokojem a izolacją okazuje się niezwykle cienka. I właśnie dlatego opowieść o jeżu można odczytywać na wielu poziomach.
Książka o nadmiernym myśleniu
Wydawca zwraca uwagę, że jest to również historia o nadmiernym analizowaniu. To chyba jedno z najlepszych określeń problemu głównego bohatera. Jeż właściwie jeszcze niczego nie przeżył.
Goście nie przyszli. Nikt niczego nie zepsuł. Nie wydarzyła się żadna katastrofa. A jednak w jego wyobraźni wydarzyło się już niemal wszystko.
Każdy możliwy scenariusz prowadzi do kolejnego. Jedno pytanie rodzi następne. To, co miało być prostą decyzją, zostaje obudowane dziesiątkami wątpliwości. W tym sensie książka Tellegena jest zadziwiająco współczesna.
Żyjemy przecież w czasach, w których możemy kontaktować się z niemal każdym natychmiast, a jednocześnie wiele osób mówi o samotności i trudnościach w budowaniu relacji. Nigdy wcześniej komunikacja nie była tak łatwa technicznie. Nie oznacza to jednak, że stała się łatwa emocjonalnie.
Zwierzęta, które zachowują się bardzo po ludzku
Toon Tellegen od lat buduje swój literacki świat wokół zwierząt. Nie są one jednak bohaterami tradycyjnych bajek, w których poszczególne gatunki reprezentują jedną prostą cechę charakteru. Zwierzęta Tellegena zastanawiają się, martwią, spierają, tęsknią, boją się, szukają szczęścia i próbują zrozumieć siebie.
Ich problemy są bardzo ludzkie. Dlatego książki holenderskiego autora bywają opisywane jako filozoficzne przypowieści czy baśnie dla dorosłych. Forma jest prosta, momentami niemal dziecięca, ale pytania pozostają zdecydowanie dorosłe.
Co zrobić z samotnością?
Czy relacje są warte ryzyka?
Czy można przygotować się na spotkanie z drugim człowiekiem?
Czy bezpieczeństwo oznacza szczęście?
I czy spełnienie pragnienia zawsze okazuje się lepsze od samego pragnienia?
Historia, która zaczęła się w Holandii
Oryginalny tytuł książki brzmi „Het verlangen van de egel”. Powieść po raz pierwszy ukazała się w Holandii w 2014 roku. Od tego czasu doczekała się wydań w wielu krajach.
Tellegen należy do najbardziej znanych współczesnych pisarzy holenderskich. Z wykształcenia jest lekarzem, a szeroką popularność zdobył najpierw jako autor literatury dla dzieci. Z czasem jego charakterystyczne historie o zwierzętach zaczęły trafiać także do dorosłych odbiorców.
Seria zwierzęcych opowieści autora sprzedała się w samej Holandii w nakładzie przekraczającym milion egzemplarzy, a poszczególne książki były przekładane na wiele języków. „Tęsknoty jeża” są jednym z tytułów należących do tego świata.
Prosta historia, ale niekoniecznie prosta książka
Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z niewielką książką o zwierzętach. To jednak mylące. Tellegen wykorzystuje prostotę jako narzędzie. Nie potrzebuje skomplikowanej fabuły ani rozbudowanego świata. Najważniejsze wydarzenia rozgrywają się właściwie w głowie jeża. Dlatego książka może być odbierana bardzo różnie.
Młodszy czytelnik zobaczy historię o samotnym zwierzęciu, które zastanawia się nad zaproszeniem gości. Dorosły może zobaczyć opowieść o lęku społecznym, wycofaniu, potrzebie akceptacji, niepewności oraz o pułapce tworzenia w głowie problemów, które jeszcze nie istnieją. I właśnie ta wieloznaczność jest jednym z powodów międzynarodowej popularności prozy Tellegena.
Tęsknota za drugim człowiekiem
Najważniejszym słowem w polskim tytule pozostaje jednak „tęsknota”. Nie chodzi jedynie o to, że jeż jest sam. On chce, żeby sytuacja się zmieniła. Gdyby samotność była jego naturalnym wyborem, właściwie nie byłoby historii. Problem pojawia się dlatego, że bohater jednocześnie chce bliskości i boi się jej. To napięcie może być uniwersalne.
Każda relacja wymaga bowiem zgody na pewną nieprzewidywalność. Drugi człowiek nie będzie zachowywał się dokładnie tak, jak sobie zaplanowaliśmy. Może powiedzieć coś niespodziewanego. Może nas rozczarować. Może też sprawić, że wydarzy się coś znacznie lepszego, niż zakładaliśmy. Jeż chciałby wyeliminować ryzyko. Tyle że wtedy musiałby wyeliminować również samo spotkanie.
Toon Tellegen – autor osobnego literackiego świata
Toon Tellegen urodził się w 1941 roku w Holandii. Jest poetą, prozaikiem i autorem książek dla dzieci i dorosłych. Przez wiele lat pracował również jako lekarz. Jego twórczość trudno zamknąć w jednej kategorii.
Choć bohaterami wielu książek są zwierzęta, nie są to wyłącznie publikacje dla najmłodszych. Tellegen wykorzystuje świat przyrody do rozmowy o ludzkich emocjach, relacjach, szczęściu, smutku, przyjaźni i samotności.
Charakterystyczne dla jego prozy są krótkie sceny, pozornie proste dialogi, humor, absurd oraz filozoficzne pytania pojawiające się niemal mimochodem. To właśnie połączenie lekkości z poważną tematyką sprawiło, że książki holenderskiego autora znalazły czytelników daleko poza jego ojczyzną.
Polskie wydanie „Tęsknot jeża”
Polskie wydanie książki „Tęsknoty jeża. O samotności i bliskości” ukazało się 9 września 2026 roku nakładem Wydawnictwa Czarna Owca. Za przekład z języka niderlandzkiego odpowiada Anna Opara.
Książka liczy 160 stron i została wydana w twardej oprawie. Dostępna jest również jako e-book oraz audiobook. Wersję audio czyta Andrzej Ferenc. To niewielka objętościowo książka, ale tematy, które podejmuje, zdecydowanie nie należą do małych.
Czy rzeczywiście lepiej zostać samemu?
To pytanie towarzyszy jeżowi niemal przez całą historię. Każdy potencjalny gość oznacza kłopot. Każde spotkanie może pójść źle. Każda relacja niesie ryzyko. Można więc zamknąć drzwi. Tylko co wtedy zrobić z tęsknotą?
„Tęsknoty jeża” są opowieścią o człowieku ukrytym pod kolcami zwierzęcego bohatera. O potrzebie bliskości, której często towarzyszy lęk. O wyobraźni, która potrafi ochronić nas przed zagrożeniem, ale równie dobrze może stworzyć zagrożenie tam, gdzie jeszcze go nie ma.
I być może właśnie dlatego historia wymyślona ponad dekadę temu w Holandii pozostaje tak aktualna. Bo choć jeż Tellegena mieszka w świecie zwierząt, jego pytanie jest całkowicie ludzkie: czy strach przed tym, co może wydarzyć się podczas spotkania z innymi, jest wystarczającym powodem, żeby nigdy ich nie zaprosić?
(Smol)
„Tęsknoty jeża. O samotności i bliskości”
Autor: Toon Tellegen
Przekład: Anna Opara
Wydawnictwo: Czarna Owca
Rok wydania: 2026
Liczba stron: 160
Oprawa: twarda
Premiera: 9 września 2026 r.
