Czy Amazonki były jedynie wytworem wyobraźni starożytnych Greków? Adrienne Mayor przekonuje, że za opowieściami o niezwyciężonych wojowniczkach mogły kryć się prawdziwe kobiety walczące konno, posługujące się łukiem i bronią tak samo jak mężczyźni. Jej monumentalna książka „Amazonki. Wojowniczki starożytnego świata” właśnie ukazała się po polsku.
Amazonki należą do najbardziej rozpoznawalnych postaci starożytnej mitologii. Walczył z nimi Herakles, Achilles zmierzył się z królową Pentezyleą, a starożytni Grecy przedstawiali bitwy z wojowniczkami na wazach, reliefach i innych dziełach sztuki. Przez wiele stuleci traktowano te opowieści przede wszystkim jako mit – historię o świecie odwróconym, w którym kobiety przejmują role tradycyjnie przypisywane mężczyznom.
Adrienne Mayor proponuje inne spojrzenie. W książce „Amazonki. Wojowniczki starożytnego świata” nie próbuje udowodnić, że wszystkie greckie legendy należy czytać dosłownie. Pyta natomiast, czy ludzie tworzący te opowieści mogli znać rzeczywiste społeczności, w których kobiety jeździły konno, polowały i uczestniczyły w walkach.
I okazuje się, że takich śladów jest zaskakująco dużo.
Kobiety pochowane z bronią
Najbardziej przekonująca część tej historii zaczyna się nie w mitologii, lecz na stanowiskach archeologicznych na rozległych terenach eurazjatyckich stepów. Badacze odnajdywali tam groby kobiet pochowanych razem z bronią, między innymi grotami strzał, mieczami i wyposażeniem związanym z jazdą konną. Niektóre szkielety nosiły także ślady obrażeń, które mogły powstać podczas walki.
Mayor łączy te odkrycia ze światem Scytów i innych koczowniczych ludów zamieszkujących tereny rozciągające się na wschód od greckiego świata. Dla Greków spotkanie ze społecznością, w której kobieta mogła dosiadać konia, strzelać z łuku i brać udział w wojnie, musiało być czymś niezwykłym.
Właśnie takie kobiety mogły z czasem stać się pierwowzorem Amazonek znanych później z mitów. Autorka pokazuje więc, że nie trzeba wybierać pomiędzy stwierdzeniami „Amazonki istniały” i „Amazonki były mitem”. Mit mógł wyrosnąć z obserwacji rzeczywistego świata, a następnie przez stulecia obrastać w kolejne historie.
Nie tylko Grecja
Jedną z zalet książki Mayor jest bardzo szeroka perspektywa. Autorka nie zatrzymuje się na znanych z greckich przekazów wojowniczkach. Poszukuje podobnych opowieści i historycznych śladów na ogromnym obszarze – od basenu Morza Śródziemnego, przez Persję i Azję Środkową, aż po tereny położone w pobliżu Chin.
Okazuje się, że motyw walczącej kobiety nie był wyłącznie grecką fantazją. Opowieści o wojowniczkach pojawiały się w różnych kulturach, choć przybierały odmienne formy. Mayor zestawia literaturę, sztukę, dawne legendy i odkrycia archeologiczne, próbując odtworzyć rzeczywistość, z której mogły narodzić się historie powtarzane później przez całe pokolenia.
To również opowieść o zderzeniu dwóch światów. Greckie społeczeństwo wyznaczało kobietom zupełnie inną rolę niż nomadyczne społeczności stepowe. Widok kobiety doskonale jeżdżącej konno, używającej łuku i uczestniczącej w wyprawach wojennych musiał działać na wyobraźnię.
Bez obcinania piersi
Wokół Amazonek przez wieki narosło wiele legend. Jedna z najbardziej znanych głosi, że wojowniczki usuwały sobie jedną pierś, aby łatwiej posługiwać się łukiem. To właśnie tego rodzaju historie Mayor konfrontuje z wiedzą historyczną, archeologią oraz sposobem, w jaki Amazonki przedstawiano w starożytnej sztuce.
Książka pokazuje, jak łatwo późniejsza tradycja potrafi zamienić przypuszczenie lub literacki motyw w powszechnie przyjmowany „fakt”. W przypadku Amazonek granica pomiędzy rzeczywistością a legendą była przesuwana wielokrotnie.
I właśnie tropienie tej granicy jest jednym z najciekawszych elementów książki.
Kim jest Adrienne Mayor?
Adrienne Mayor jest badaczką związaną z Uniwersytetem Stanforda, gdzie zajmuje się między innymi starożytnością oraz historią nauki. Specjalizuje się w poszukiwaniu rzeczywistych zjawisk kryjących się za dawnymi mitami i opowieściami. W swoich pracach zajmowała się także starożytną bronią, truciznami, skamieniałościami oraz dawnymi wyobrażeniami na temat automatów i sztucznego życia.
Oryginalne wydanie „The Amazons. Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World” ukazało się w 2014 roku. Książka zdobyła duże uznanie i była wskazywana jako jedna z ważniejszych popularnonaukowych publikacji poświęconych historii starożytności.
Dwanaście lat później otrzymali ją polscy czytelnicy.
656 stron o świecie pomiędzy historią a legendą
Polskie wydanie „Amazonek” ukazało się 9 września 2026 roku nakładem Znaku Horyzont. Liczy 656 stron, ma twardą oprawę, a książkę przełożyła Violetta Dobosz.
Nie jest to jednak tylko książka dla osób zainteresowanych mitologią grecką. To przede wszystkim próba odpowiedzi na znacznie ciekawsze pytanie: co dzieje się, kiedy archeologia zaczyna dostarczać dowodów przypominających historie, które przez setki lat uznawaliśmy wyłącznie za legendę?
Adrienne Mayor nie odbiera Amazonkom ich niezwykłości. Przeciwnie – pokazuje, że prawdziwa historia kobiet żyjących przed tysiącami lat na eurazjatyckich stepach mogła być równie fascynująca jak opowieści o Pentezylei, Hipolicie i ich wojowniczkach.
A być może nawet ciekawsza.
(Smol)
