Osiemset lat po śmierci św. Franciszka z Asyżu jego postać nadal pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli chrześcijaństwa. Kim naprawdę był człowiek, który wyrzekł się bogactwa, wybrał radykalne życie według Ewangelii i zapoczątkował ruch, który odmienił Kościół? Odpowiedzi szuka ks. prof. Janusz Królikowski w książce „Drugi Chrystus. Śladami św. Franciszka z Asyżu”, wydanej przez Białego Kruka. To nie tylko opowieść biograficzna, ale również próba pokazania duchowego, kulturowego i artystycznego dziedzictwa Biedaczyny z Asyżu.
Rok 2026 ma szczególne znaczenie dla franciszkańskiej tradycji. Mija bowiem 800 lat od śmierci św. Franciszka, który zmarł w 1226 roku. Jego postać przez stulecia obrastała legendą, a wraz z nią pojawiały się coraz prostsze wyobrażenia świętego: przyjaciela zwierząt, patrona ekologów, człowieka kochającego przyrodę i głoszącego pokój. Ks. prof. Janusz Królikowski próbuje wyjść poza taki wizerunek i przypomnieć religijne źródło całej franciszkańskiej postawy – radykalne pragnienie naśladowania Chrystusa.
Dlaczego „Drugi Chrystus”?
Sam tytuł książki może na początku zaskakiwać. Nie chodzi jednak o stawianie Franciszka na równi z Chrystusem, lecz o wskazanie niezwykle głębokiego utożsamienia jego życia z Ewangelią. Franciszek chciał żyć tak, jak – w jego rozumieniu – żyli Chrystus i apostołowie: bez zabezpieczeń, majątku i przywiązania do rzeczy materialnych, pozostawiając swoje życie Bożej Opatrzności.
W omówieniach książki podkreślono, że właśnie tak należy rozumieć jej tytuł: jako odwołanie do niezwykle daleko posuniętego naśladowania Chrystusa przez Franciszka. Autor nie koncentruje się więc wyłącznie na najbardziej znanych wydarzeniach z życia świętego, lecz pyta o źródło jego duchowej siły i o to, dlaczego człowiek żyjący na przełomie XII i XIII wieku nadal potrafi fascynować ludzi współczesnych.
Od bogatego młodzieńca do Biedaczyny z Asyżu
Historia Franciszka to jedna z najbardziej niezwykłych biografii chrześcijańskiej Europy. Urodzony w rodzinie zamożnego kupca, początkowo daleki był od życia ascety. Marzył o rycerskiej sławie, uczestniczył w życiu swojej epoki i korzystał z pozycji zapewnianej przez rodzinny majątek.
Z czasem dokonała się jednak przemiana, która doprowadziła do zerwania z dotychczasowym stylem życia. Franciszek zrezygnował z materialnego bezpieczeństwa i rozpoczął życie oparte na modlitwie, ubóstwie, pomocy innym oraz dosłownym potraktowaniu wezwania Ewangelii. Wokół niego zaczęli gromadzić się naśladowcy. Z niewielkiej wspólnoty powstał ruch, który z czasem stał się jednym z najważniejszych zakonów w historii Kościoła.
Królikowski szkicuje biografię Franciszka, ale nie ogranicza swojej opowieści do kolejnych dat i wydarzeń. Znacznie ważniejsze stają się pytania o ubóstwo, posłuszeństwo, prostotę, pokorę, modlitwę i stosunek człowieka do Boga. W ten sposób średniowieczna historia otrzymuje współczesny kontekst.
Święty bez lukrowanej legendy
Franciszek należy do świętych niezwykle popularnych również poza Kościołem. Ta popularność ma jednak swoją cenę – łatwo sprowadzić skomplikowaną postać do kilku atrakcyjnych symboli. Pozostaje wtedy człowiek rozmawiający z ptakami, kochający zwierzęta i zachwycający się przyrodą.
Perspektywa przedstawiona w „Drugim Chrystusie” prowadzi głębiej. Miłość Franciszka do stworzenia nie istnieje tu w oderwaniu od jego wiary. Jest konsekwencją widzenia świata jako dzieła Boga. Podobnie jego ubóstwo nie jest jedynie społecznym buntem przeciw bogatym, ale religijnym wyborem mającym umożliwić pełniejsze naśladowanie Jezusa.
To istotne rozróżnienie, bo pozwala zrozumieć, dlaczego Franciszek wywarł tak wielki wpływ nie tylko na zakonników, ale również na duchowość całego Kościoła.
Cuda, świętość i miejsca związane z Franciszkiem
Jednym z elementów książki są również opowieści o cudach przypisywanych wstawiennictwu Franciszka. Autor przedstawia je w religijnym kontekście jako znaki świętości oraz duchowego oddziaływania Biedaczyny.
Czytelnik odbywa jednocześnie swoistą podróż po miejscach związanych z jego życiem. Asyż i franciszkańskie sanktuaria nie są przedstawiane wyłącznie jako zabytki czy atrakcje turystyczne. Stanowią materialne świadectwo historii, która rozpoczęła się przed ośmioma wiekami i do dziś pozostaje żywa w klasztorach oraz wspólnotach należących do szeroko rozumianej rodziny franciszkańskiej.
Franciszek, który zmienił także kulturę
Jednym z interesujących wątków książki jest wpływ franciszkańskiej duchowości na kulturę i sztukę. Postać Biedaczyny inspirowała przez stulecia malarzy, rzeźbiarzy, budowniczych kościołów i innych twórców. Świadectwem tego dziedzictwa są także świątynie oraz klasztory franciszkańskie rozsiane w wielu krajach.
Wydawnictwo podkreśla, że publikację wzbogaca 88 ilustracji, prezentujących między innymi dzieła sztuki związane z Franciszkiem i franciszkańskim dziedzictwem. Dzięki temu książka nie ogranicza się do tekstowej opowieści. Jest zarazem ilustrowaną podróżą przez osiem stuleci obecności świętego w kulturze.
To szczególnie istotne, ponieważ wpływ Franciszka znacznie przekroczył granice samego zakonu. Jego postać stała się jednym z wielkich tematów europejskiej kultury religijnej, a franciszkańska prostota i fascynacja stworzeniem inspirowały kolejne pokolenia.
Co Franciszek może powiedzieć człowiekowi XXI wieku?
Najciekawsze pytanie pojawia się jednak wtedy, kiedy od historii przechodzimy do współczesności. Po co człowiekowi żyjącemu w świecie technologii, mediów społecznościowych, konsumpcji i nieustannej pogoni za kolejnymi doświadczeniami średniowieczny zakonnik?
Właśnie wokół tego problemu rozwija się jedna z najważniejszych osi książki Królikowskiego. Wydawca zwraca uwagę, że autor przedstawia cały szereg zagadnień mogących zainteresować człowieka współczesnego, często przytłoczonego nadmiarem bodźców, pokus i możliwości. Franciszek staje się w tej perspektywie radykalnym przeciwieństwem kultury posiadania.
Jego odpowiedzią na mnożenie potrzeb było ograniczanie ich do minimum. Na potrzebę gromadzenia – rezygnacja. Na pragnienie znaczenia i społecznej pozycji – pokora. Na skomplikowanie życia – prostota.
Nie oznacza to oczywiście, że współczesny człowiek ma porzucić cały swój majątek i rozpocząć życie XIII-wiecznego wędrownego kaznodziei. Franciszek stawia jednak pytanie, które po ośmiu stuleciach nie straciło znaczenia: ile rzeczy rzeczywiście potrzebujemy, aby dobrze żyć?
Książka dla znających Franciszka i dla tych, którzy dopiero go odkrywają
„Drugi Chrystus” jest adresowany zarówno do osób dobrze znających historię św. Franciszka, jak i do czytelników, którzy dopiero chcą bliżej poznać jego życie i duchowość. W tym sensie książka łączy kilka gatunków. Jest biografią, opowieścią o historii chrześcijaństwa, przewodnikiem po duchowości franciszkańskiej, a dzięki rozbudowanej warstwie ilustracyjnej również albumem pokazującym wpływ świętego na sztukę.
Publikacja liczy 320 stron, ukazała się w twardej oprawie nakładem krakowskiego wydawnictwa Biały Kruk. Wydawca podaje datę wydania 31 lipca 2026 roku; w dystrybucji księgarskiej pojawiają się także sierpniowe daty premiery.
Autor związany z Tarnowem
Dla czytelników z Tarnowa dodatkowo interesująca jest osoba autora. Ks. prof. Janusz Królikowski jest teologiem od wielu lat związanym z Wydziałem Teologicznym Sekcja w Tarnowie Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Zajmował się m.in. teologią dogmatyczną, a w swoim dorobku ma liczne publikacje naukowe i książkowe. Jest również autorem obecnym w prasie i mediach katolickich.
„Drugi Chrystus” wpisuje się więc w jego wieloletnie zainteresowanie historią, teologią i duchowością Kościoła. Tym razem punktem wyjścia staje się jednak postać, która od ośmiuset lat pozostaje fenomenem wykraczającym daleko poza środowisko teologów.
Bo Franciszek z Asyżu należy do tych ludzi, których nazwisko zna niemal każdy. Znacznie trudniejsza okazuje się odpowiedź na pytanie, kim był naprawdę. I właśnie do poszukiwania tej odpowiedzi zachęca najnowsza książka ks. prof. Janusza Królikowskiego.
(Smol)
