Tarnów, Galicja, dwie wojny światowe, narodziny nowego ustroju i losy rodziny uwikłanej w wielką historię. „Przeklęta Europa” Czesława Markiewicza to powieść rozciągnięta na niemal sto lat – od końca XIX wieku po lata 70. XX wieku. Dla tarnowskich czytelników książka ma dodatkowy wymiar, bo właśnie Tarnów jest jednym z najważniejszych miejsc tej opowieści.
„Przeklęta Europa” ukazała się w 2023 roku nakładem warszawskiego Wydawnictwa Anagram. Powieść liczy 341 stron i opowiada o świecie, który w ciągu kilku pokoleń zmienia się niemal nie do poznania. Biblioteka Narodowa określa ramy czasowe książki na lata 1875–1975, a wśród jej głównych tematów wymienia rodzinę, relacje międzyludzkie, ubóstwo, tajemnice i przemiany społeczne.
Od Galicji do Polski Ludowej
Autor prowadzi czytelnika przez schyłek monarchii austro-węgierskiej, I wojnę światową, odzyskanie przez Polskę niepodległości, kolejną wojnę oraz pierwsze dekady powojennego socjalizmu. Wielka historia pozostaje jednak przede wszystkim tłem dla historii ludzi – ich wyborów, związków, rodzinnych tajemnic i prób odnalezienia własnego miejsca w zmieniającym się świecie.
Jedną z najważniejszych postaci powieści jest Kornelia Kajzur. W omówieniu książki opublikowanym w „Pro Libris” zwrócono uwagę, że bohaterka od początku nie mieści się w społecznych i obyczajowych schematach swojej epoki. Jej losy stają się jednocześnie opowieścią o mieszkańcach dawnej Galicji i o świecie, w którym pochodzenie, majątek, płeć czy rodzinne konwenanse w ogromnym stopniu wyznaczały człowiekowi miejsce w społeczeństwie.
Przełomowym wydarzeniem w życiu Kornelii jest spotkanie z oficerem armii cesarskiej w przededniu I wojny światowej. Ze związku rodzą się dwie córki. Historia, która mogłaby pozostać prywatnym dramatem jednej rodziny, u Markiewicza rozrasta się w wielopokoleniową opowieść o przemianach Europy.
Tarnów nie jest tu tylko dekoracją
Dla lokalnych czytelników szczególnie interesujący jest Tarnów. Miejska Biblioteka Publiczna w Tarnowie, zapowiadając w 2024 roku spotkanie z Czesławem Markiewiczem, podkreślała, że akcja „Przeklętej Europy” rozgrywa się właśnie w Tarnowie, a jej ramy czasowe obejmują okres od końca XIX wieku do lat 70. XX wieku.
To sprawia, że powieść można czytać także jako literacką podróż do miasta funkcjonującego jeszcze w realiach galicyjskich, a później przechodzącego przez kolejne historyczne wstrząsy. Tarnów zmienia się wraz z bohaterami – zmieniają się państwa, granice, systemy polityczne i społeczne reguły.
Miasto nie jest więc jedynie nazwą umieszczoną w tle fabuły. Staje się częścią większej opowieści o Europie Środkowej, której mieszkańcy w ciągu jednego stulecia wielokrotnie musieli określać na nowo swoją narodową, społeczną i osobistą tożsamość.
Historia wielka i historia jednej rodziny
Jednym z głównych motywów „Przeklętej Europy” jest zderzenie jednostki z historią. Bohaterowie nie mają wpływu na wybuchające wojny, rozpad monarchii, powstawanie nowych państw czy zmianę systemów politycznych. Wszystkie te wydarzenia wdzierają się jednak w ich codzienność i zmieniają osobiste losy.
Markiewicz pokazuje historię nie przez daty i polityczne deklaracje, lecz przez doświadczenia ludzi. Ważne są rodzina, miłość, dzieci, pochodzenie, bieda, społeczne oczekiwania oraz sekrety przekazywane z pokolenia na pokolenie. Katalogi biblioteczne klasyfikują powieść właśnie poprzez takie hasła jak rodzina, relacja romantyczna, rodzicielstwo, osoby ubogie, tajemnica, wieś i zmiana społeczna.
W tle pozostaje pytanie, czy człowiek jest w stanie uwolnić się zarówno od rodzinnego dziedzictwa, jak i od epoki, w której przyszło mu żyć.
Kim jest Czesław Markiewicz?
Czesław Markiewicz urodził się w 1954 roku w Zielonej Górze. Ukończył polonistykę w tamtejszej Wyższej Szkole Pedagogicznej. Jest poetą, prozaikiem, eseistą, krytykiem literackim i dziennikarzem radiowym.
Debiutował w 1976 roku na łamach pisma „Nadodrze”, a rok później wydał pierwszy tom poetycki „Modlitwa oszukanych”. Jest dwukrotnym laureatem Lubuskiego Wawrzynu Literackiego oraz dwukrotnym laureatem Nagrody Kulturalnej Prezydenta Miasta Zielona Góra. Jego wiersze były tłumaczone m.in. na język niemiecki i ukraiński.
W czerwcu 2024 roku autor przyjechał do Tarnowa, gdzie w Miejskiej Bibliotece Publicznej przy ul. Krakowskiej odbyło się spotkanie poświęcone właśnie „Przeklętej Europie”. Dla miasta było to spotkanie z książką, w której Tarnów sam stał się częścią literackiego świata.
Powieść o Europie, ale także o Tarnowie
„Przeklęta Europa” może zainteresować czytelników lubiących sagi rodzinne i powieści osadzone w realiach historycznych, ale dla mieszkańców Tarnowa ma dodatkową wartość. Pozwala spojrzeć na znane miasto z perspektywy epoki, kiedy było ono częścią zupełnie innego świata politycznego i społecznego.
To również opowieść o tym, jak historia Europy zapisuje się w życiu zwykłych ludzi. Wojny, upadek monarchii, narodziny nowych państw i systemów politycznych są ważne, ale ostatecznie najważniejsze pozostają ludzkie wybory i ich konsekwencje – czasami odczuwane jeszcze wiele lat później przez następne pokolenia.
Czesław Markiewicz, „Przeklęta Europa”, Wydawnictwo Anagram, Warszawa 2023, 341 stron, ISBN 978-83-67261-36-4.
(Smol)
